Samochód w PRL. Dla wybranych, na talon, za dolary albo po czterech latach czekania

Piotr Kozłowski
Dziś brzmi to jak ponury żart, literacka fikcja. Ale eksport wewnętrzny i loterie PKO naprawdę miały miejsce. Tak kupowało się samochody w PRL.

To był fenomen, który dla młodego pokolenia jest kompletnie niezrozumiały. Dziś o klienta walczą producenci. Dawniej było odwrotnie - to klient walczył o produkt. Popyt tak bardzo przerastał podaż, że samochody z rynku wtórnego były kilkakrotnie droższe od tych, które świeżo zjechały z taśmy montażowej. Oznacza to dokładnie tyle, że Kowalski, który po wielu latach oczekiwania, w końcu odebrał swojego wymarzonego Malucha, po kilku latach użytkowania mógł sprzedać samochód z zyskiem. Dziś samochód po trzech latach jest o około połowę tańszy niż w chwili opuszczania salonu. Dawniej po trzech latach był kilkakrotnie droższy.

Syrena częścią PolskiSyrena częścią Polski Fot. FSO

Powszechna Kasa Oszczędności

Zakup samochodu w okresie PRL różnił się w zależności od okresu. Inaczej wyglądał na początku lat 50., inaczej w latach 70., ale wszystkie okresy łączy jedno - mechanizm zakupu samochodu trudno pojąć młodemu pokoleniu wychowanemu w czasach gospodarki wolnorynkowej.

Wojciech Bartkowiak pisał w "Wyborczej": Wyobraź sobie, że zanim kupisz samochód, musisz napisać podanie z uzasadnieniem do Rady Narodowej, gdzie rozpatrzą je urzędnicy z nadania lokalnej „Nowogrodzkiej”. Taka procedura obowiązywała za Gomułki, ale potem, aż do końca komuny partia nadal kontrolowała obrót autami. Głównym narzędziem był mityczny talon - kwit, który upoważniał do zakupu nowego auta z pominięciem kolejki. Talon był przedmiotem marzeń każdego Polaka. Nie można go było dostać, wylosować czy zapracować na niego. Trzeba go było załatwić. A żeby go załatwić, trzeba było mieć znajomości. A ponieważ talony przyznawali uznaniowo funkcjonariusze władz państwa i partii, trzeba było mieć do nich dojście. Talony były przede wszystkim dla swoich albo dla tych, którzy mogli zaoferować coś w zamian, dlatego w czasach PRL-u bywały przyczyną wielu życiowych kompromisów.

FSO PolonezFSO Polonez fot. FSO

Pomocną dłoń do tych, którzy tych znajomości i dojść nie mieli, wyciągała PKO, czyli Powszechna Kasa Oszczędności. Tą pomocną dłonią nie był oczywiście kredyt na samochód. Ci, którzy chcieli kupić auto, musieli zapłacić całą sumę z góry, gotówką. Ale główny bank państwowy proponował inne rozwiązanie - słynne książeczki oszczędnościowe. Po wpłaceniu na nie sumy równej kilku średnich krajowych mogłeś liczyć na... szczęście. Nie na odsetki od odłożonego kapitału. Środki odłożone na książeczkach nie były oprocentowane, ale ich właściciele brali udział w losowaniach. Samochodów. W pierwszym okresie prawdopodobieństwo wylosowania samochodu było równe jeden do tysiąca - na tysiąc książeczek przypadał jeden samochód. Popyt na samochody, a co za tym idzie, liczba książeczek rosła tak szybko, że niedługo potem prawdopodobieństwo wylosowania samochodu zmalało... trzydziestokrotnie. PKO raz jeszcze wyciągnęło pomocną dłoń do marzących o własnym samochodzie.

Syrena 105Syrena 105 fot. producent

Eksport wewnętrzny

Brzmi jak oksymoron, ale to właśnie eksport wewnętrzny był tym, co PKO zaproponowało obywatelom. Polegał na sprzedaży towarów - również tych wytworzonych w Polsce, czyli m.in. samochodów - za dewizy. Udział w eksporcie wewnętrznym brali wszyscy ci, którzy zaopatrywali się w słynnych Peweksach (Pewex to Przedsiębiorstwo Eksportu Wewnętrznego). Jeśli miałeś dolary lub inną twardą walutę, mogłeś kupić samochód bez czekania w długiej kolejce.

Nie masz dolarów, znajomości i szczęścia w loteriach PKO? Ustaw się w kolejce

Problemy z zakupem samochodu w czasach PRL było kilka. Zdecydowanie ograniczona podaż, bardzo wysokie ceny, brak płatności ratalnych i długi okres oczekiwania. W drugiej połowie lat 60. w Polsce można było kupić: Trabanta, Syrenę 104, Zastawę 750, Skodę 1000 MB, Wartburga, Warszawy 203 i 204 i Moskwicza 408. Koniec. Po złożeniu wniosku do Rady Narodowej czas oczekiwania na samochód wynosił minimum 8 miesięcy (rzadko) do 4 lat (częściej). Ale uzbrojenie się w cierpliwość nie wystarczało, bo cena najtańszej produkowanej wtedy w Polsce Syreny była równa średniemu dochodowi z... ponad 4 lat pracy. Dla zwykłego obywatela samochód można było mieć po czterech latach oczekiwania i czterech latach odkładania jednej średniej pensji miesięcznie.

To jednak nie był koniec przygody. Jak już stałeś się szczęśliwym posiadaczem własnych czterech kółek, na stacji benzynowej mogłeś pojawić się trzy, czasem cztery razy w miesiącu i zatankować maksymalnie kilkanaście litrów paliwa (limit był uzależniony od pojemności silnika). Umiejętność planowania podróży musiał nabyć każdy, kto doczekał się własnego samochodu.

Rok 1989. Kolejka na stacji benzynowej. Na początku lat 80. zaczęto wprowadzać tankowanie w dni parzyste i nieparzyste w zależności od ostatniej cyfry numeru rejestracyjnego. Potem wprowadzono dodatkowe sankcje - ograniczona ilość benzyny w podczas jednego tankowania - zakazano też nalewania paliwa do kanistrów. Od września do grudnia 1981 roku dostawy benzyny do stacji CPN były już rzadkie i nieregularne - trzeba było mieć dużo szczęścia, żeby cokolwiek zatankować. Po 13 grudnia 1981 roku w ogóle zawieszono sprzedaż benzyny klientom prywatnym. Wiosną już można było tankować - ale trzy razy w miesiącu, w dni kończące się na ostatnią cyfrę rejestracji pojazdu. I tak np. właściciel auta o rejestracji GDA 5964 mógł napełnić bak 4, 14 i 24. Jednak nie do końca - samochody z silnikiem o pojemności do 900 cm sześc. mogły nabrać 10 litrów, powyżej 900 - 15 litrów, do pełna tankowały tylko motocykle. Z czasem limity podwyższono, by w końcu wprowadzić kartki na benzynę. Reglamentację zniesiono 1 stycznia 1989 roku, jednak na początku wiosny brak ograniczeń dał o sobie znać i paliwa brakowało na stacjach praktycznie na okrągło. Sytuacja unormowała się dopiero na początku lat 90Rok 1989. Kolejka na stacji benzynowej. Na początku lat 80. zaczęto wprowadzać tankowanie w dni parzyste i nieparzyste w zależności od ostatniej cyfry numeru rejestracyjnego. Potem wprowadzono dodatkowe sankcje - ograniczona ilość benzyny w podczas jednego tankowania - zakazano też nalewania paliwa do kanistrów. Od września do grudnia 1981 roku dostawy benzyny do stacji CPN były już rzadkie i nieregularne - trzeba było mieć dużo szczęścia, żeby cokolwiek zatankować. Po 13 grudnia 1981 roku w ogóle zawieszono sprzedaż benzyny klientom prywatnym. Wiosną już można było tankować - ale trzy razy w miesiącu, w dni kończące się na ostatnią cyfrę rejestracji pojazdu. I tak np. właściciel auta o rejestracji GDA 5964 mógł napełnić bak 4, 14 i 24. Jednak nie do końca - samochody z silnikiem o pojemności do 900 cm sześc. mogły nabrać 10 litrów, powyżej 900 - 15 litrów, do pełna tankowały tylko motocykle. Z czasem limity podwyższono, by w końcu wprowadzić kartki na benzynę. Reglamentację zniesiono 1 stycznia 1989 roku, jednak na początku wiosny brak ograniczeń dał o sobie znać i paliwa brakowało na stacjach praktycznie na okrągło. Sytuacja unormowała się dopiero na początku lat 90 Fot. Tomasz Wierzejski / Agencja Gazeta

Postrzeganie samochodu przez pryzmat realiów PRL jest wciąż głęboko zakorzenione w starszym pokoleniu. Jak napisał Waldemar Hanasz w artykule "Samochody a upadek komunizmu w Europie Wschodniej", dla wielu samochód nadal jest symbolem luksusu i władzy.

Więcej o:
Komentarze (125)
Jak się kupowało samochody w PRL. Za talony, za dolary lub po czterech latach w kolejce
Zaloguj się lub komentuj jako gość
  • wiktor_jerofiejew

    Oceniono 25 razy -11

    To bylo bandyctwo typowe dla SSocjalistycznego syfu...
    Sprzedawali ten zlom stale psujacy sie do ktorego nawet nie mozna bylo dostac czesci za DOLARY , a wyplacali niewiele warte zlotowki ktorych NIKT nie honorowal nigdzie na swiecie...
    O BEZnadziejnosci zycia w Perelu pod okupacja SSojuza napisano cale biblioteki a i tak znajda sie bezmozgowce za tym gnojowiskiem tesknia...ch.w.r.

  • jarekdonek

    Oceniono 34 razy -10

    Dzień Plucia na PRL trwa. Tak złodziejstwo styropianowe occhodzi swoje święto.
    Jeżeli jest tak wspaniale, to czemu styropianowe wyprzedawczyki ciągle muszą nam obrzydzać PRL ? Czyżby czegoś sie obawiali ?
    Mam radę. Porównajcie sie z rokim 1945 - jescze lepiej wypadniecie !

  • Gość: Bogdan

    Oceniono 1 raz -1

    W latach 1973-1990 miałem 4 nowe samochody ( syrena 105 ,Fiat 125p 1500, dwa Polonezy 1500) i nigdy nie udało mnie się sprzedać ich po 4-5 latach eksploatacji drożej niż płaciłem w Polmozbycie !!!

  • Gość: bz

    Oceniono 1 raz -1

    O klienta detalicznego w Polsce to głównie walczą komisy. Najczęściej cofniętym licznikiem.

  • cmochall

    Oceniono 3 razy -1

    To tylko czesc prawdy a czesciowo gowno prawda .Osobiscie w 1973 nabylem Syrene 105 na raty PKO ,po roku oczekiwania otrzymujac miesieczne wynagrodzenie w wys.2550zl + 30% premii.

  • chmjel

    Oceniono 13 razy -1

    Globalny powrót do tych rozwiązań byłby zbawienny dla emisji co2, smogu, dziury ozonowej, płatnych stref parkowania, korków, wypadków i tak dalej.

  • ghs blar

    0

    @burkoslaw1
    Ta twoja skoda to jakaś marsjańska matematyka albo leasing tudzież najem długoterminowy. 48x369 +14000=31700. Najtańsza w cenniku biedawersja to po opuście 40500zł. A RRSO w ofercie to 7.75%. No ni cholery to się nie klei. Albo kupiłeś

  • Gość: dziadek_Rysio

    0

    Pełna zgoda z kixx. Panu redaktorkowi nie chciało się nawet wejść na Wikipedię i dowiedzieć się, że istniały 2 różne banki PKO. Powszechna Kasa Oszczędności (od złotówek, tam można było założyć książeczkę samochodową) ( dzisiaj PKO BP) i Polska Kasa Opieki (od dewiz, tam można było za dewizy kupić samochód, mieszkanie) (dzisiaj PeKaO SA)

Aby ocenić zaloguj się lub zarejestrujX